Η θεωρία του αδύναμου κρίκου

Τον οποίο ο πι-πι και μερικοί ακόμα επιμένουν να τον λένε αδύνατο, το οποίο είναι χοντρό λάθος, αλλά δίνει ανάγλυφα τη διαλεκτική αντίθεση μεταξύ των δύο πόλων, χοντρού κι αδύνατου. Όπου υπάρχει πολύ φαΐ, μαζί με τις κοιλιές και τους τραπεζικούς λογαριασμούς φουσκώνουν και τα μυαλά. Και φτιάχνουν συνειδήσεις χοντρόπετσες και βολεμένες, που μάζεψαν πολύ ιδεολογικό λίπος και σαπίζουν στην ακινησία. Ενώ εκεί που λείπουν τα προς το ζην, η κατάσταση γίνεται έκρυθμη κι ο κρίκος αδυνατίζει.

Εκτός κι αν ο όρος παραπέμπει στην επανάσταση του αδύνατου και την ουτοπία, που αντιπαραθέτει ιδεαλιστικά τις καλύτερες των προθέσεων απέναντι στην ιδεολογία του εφικτού και του μικρότερου κακού.

Αλλά η πιο ακραία μορφή αντίθεσης ήταν εκείνο το τηλεπαιχνίδι με την έλενα ακρίτα, που έλεγε κάθε τρεις και τόσο το τσιτάτο του βλαδίμηρου στους παίκτες: είσαι ο πιο αδύναμος κρίκος. Αλλά έπρεπε να το κάνει με ναζιστική περιβολή και στυλ εν γένει, χάριν της τηλεθέασης της AGB (χωρίς κάπα μπροστά).
Έχουν περάσει δέκα χρόνια έκτοτε κι η ατάκα της ακρίτα μοιάζει με διορατική προφητεία για την ελληνική κοινωνία συνολικά, αλλά με μια ισχυρή καλτ απόχρωση, που ίσως να οφείλεται εν μέρει στην καταπληκτική μίμηση του μητσικώστα: είσαι ο πιο αδύναμος κρίκος! Τον πούλο! Κι ακόμα και σήμερα δεν έχω καταλήξει σε ποια χείλη ηχεί πιο αστεία η φράση. Του μητσικώστα, της ακρίτα, ή του αλαβάνου και των συντρόφων του.

Ο κρίκος λοιπόν είναι αδύναμος κι όχι αδύνατος. Κι αυτό που κάνουν ορισμένοι σοβιετοθρεμμένοι, σπουδαγμένοι στη μόσχα σύντροφοι, για να αποφεύγονται τα μπερδέματα κι οι παρανοήσεις, είναι να τον αναφέρουν ως ασθενή κρίκο. Εκτός κι αν γίνουμε κατά φαντασίαν ασθενείς (κρίκοι) και μπλέξουμε με τυχοδιωκτισμούς, μικροαστική ανυπομονησία και λοιπές παιδικές ασθένειες.

Όπως ο σάββας μιχαήλ, που πίστευε το δεκέμβρη του 08’ ότι είχε τεθεί ζήτημα εξουσίας στο δρόμο κι έφτανε να απλώσουμε το χέρι και να την πάρουμε. Τα ίδια πίστευε και για το αργεντινάνσο (που τέτοιες μέρες κλείνει δέκα χρόνια από τη μέρα που ξέσπασε) χωρίς να τον προβληματίζει ιδιαίτερα ότι δεν είχε συγκροτηθεί κάποιο αξιόλογο πολιτικό υποκείμενο –μέτωπο, κόμμα, φορέας- που να τραβήξει μπροστά την πολιτική πάλη και να θέσει με αξιώσεις το ζήτημα.

Σήμερα η αργεντινή, η λατινική αμερική εν γένει κι ενδεχομένως κι η ελλάδα είναι καζάνια, που έχουν πάψει πλέον να σιγοβράζουν και δίνουν την εντύπωση ότι θα μπορούσαν υπό προϋποθέσεις να μετεξελιχθούν στους σύγχρονους αδύναμους κρίκους της ιμπεριαλιστικής αλυσίδας. Από αυτήν την άποψη παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον οι ομοιότητες στις κινήσεις των αστικών τάξεων των δύο χωρών, τόσο στο επιθετικό κομμάτι (πχ με τη στρατηγική επιλογή της προσφυγής στο δντ) όσο και στην προσπάθεια τακτικής ενσωμάτωσης των ριζοσπαστικών διαθέσεων με μεσοβέζικους όρους κι αιτήματα για την αναδιάρθρωση του χρέους, τα οποία η αρθρογραφία του ρίζου είχε χαρακτηρίσει πολύ εύστοχα ως δόλιους φάρους για το κίνημα.

Σε μια πρώτη φάση όμως, αυτό που θα μας απασχολήσει είναι μια ιστορική προσέγγιση, που ίσως προσφέρεται για κάποια συμπεράσματα. Η πρώτη φορά που έσπασε η ιμπεριαλιστική αλυσίδα ήταν το 17’ στη ρωσία. Και το πιο εκπληκτικό σε αυτήν την περίπτωση ήταν η προτρέχουσα σύλληψη του βλαδίμηρου, που δεν έφτασε στη θεωρία του αδύναμου κρίκου γενικεύοντας την πράξη και την εμπειρία των μπολσεβίκων, αλλά έδρασε βάση αυτής, με πολιτικό σχέδιο, αφού απομονώθηκε στην ελβετία για να μελετήσει συστηματικά.

Ενώ η διεθνής σοσιαλδημοκρατία περίμενε –βάσει και των εκτιμήσεων του μαρξ στην εποχή του- ότι η επανάσταση θα γινόταν στις ανεπτυγμένες βιομηχανικές χώρες της δυτικής ευρώπης, ο λένιν εισηγήθηκε τη θεωρία της ανισόμετρης ανάπτυξης και του αδύναμου κρίκου που μπορούσε αρχικά να εμφανιστεί στην «περιφέρεια» της αλυσίδας. Και στη συνέχεια απέδειξε την ισχύ της στην πράξη.

Η έννοια του αδύναμου κρίκου έχει να κάνει τόσο με τον αντικειμενικό παράγοντα (δηλ το βαθμό ανάπτυξης και το επίπεδο της παραγωγής μιας δοσμένης χώρας) όσο και με τον υποκειμενικό. Συνδέεται δηλ με την ύπαρξη μιας αδύναμης αστικής τάξης που είναι ανίκανη να προωθήσει τις απαραίτητες (αστικο-δημοκρατικές σε περιεχόμενο) μεταρρυθμίσεις. Αλλά και με τη δράση ενός ισχυρού εργατικού κινήματος, που βάζει προσκόμματα στην ομαλή αναπαραγωγή του συστήματος και προετοιμάζει την ανατροπή του.

Σήμερα ωστόσο πολλοί εξαρτούν κάπως μηχανιστικά τη δράση του υποκειμένου από τις συνθήκες αντικειμενικές και θεωρούν πως οι μάζες θα εξεγερθούν μόνο εφόσον χάσουν το βόλεμά τους και φτάσουν στα πρόθυρα της εξαθλίωσης. Η φτώχεια όμως χτυπά τις συνειδήσεις ταυτόχρονα με τις τσέπες. Κι οι εργαζόμενοι μαζί με τις κατακτήσεις τους μπορεί να χάσουν την αξιοπρέπεια και το αγωνιστικό τους φρόνημα, φτάνοντας στη λουμπενοποίηση.Η επίδραση του κοινωνικού είναι στην κοινωνική συνείδηση λειτουργεί με αντιφατικό τρόπο και σε τελευταία μόνο ανάλυση. Οι δρόμοι της κοινωνικής κίνησης δεν είναι ευθύγραμμοι, ούτε μονής κατεύθυνσης, για να χωρέσουν σε ένα απλοϊκό σχήμα. Αλλά αυτό θα μας απασχολήσει αναλυτικά σε επόμενη ανάρτηση.

Παρόλα αυτά, η εξέταση των μετατοπίσεων του αδύναμου κρίκου δείχνει μια σταθερή κατεύθυνση προς την 'περιφέρεια'. Από την ημιφεουδαρχική ρωσία του 17’ και τις λοιπές λδ της ανατολικής ευρώπης κατά τον β παγκόσμιο πόλεμο, στην αγροτική κίνα του 49. Κι από εκεί στην υπανάπτυκτη κούβα. Δεν ξέρω αν αυτή η τάση υποδηλώνει κάτι συνολικό, αλλά με αυτή συνδέεται –αν δεν κάνω λάθος- ως ένα βαθμό η θεωρητική επεξεργασία της λογικής της ιστορίας περί πρώιμων και όψιμων σοσιαλιστικών επαναστάσεων.

Αν θέλαμε να βρούμε ένα πιο παραστατικό παράδειγμα, θα μπορούσαμε να φανταστούμε το παιδικό παιχνίδι της (ιμπεριαλιστικής) αλυσίδας, όπου κορίτσια-αγόρια στη σειρά δίνουν σφιχτά τα χέρια και κινούνται στο ζιγκ-ζαγκ της ιστορίας, σαν τα βαγόνια του τρένου, με οδηγό αυτόν που βρίσκεται στην κορυφή της αλυσίδας και σέρνει πίσω του τους υπόλοιπους. Μέχρι να βρεθεί ένας να εκτροχιαστεί και να σπάσει την αλυσίδα. Οπότε χάνει και βγαίνει από το παιχνίδι, και συνεχίζουν οι υπόλοιποι.
Η λογική λέει ότι το πιο πιθανό είναι η αλυσίδα να σπάσει στην περιφέρεια, μακριά από τον οδηγό, όπου οι φυγόκεντρες τάσεις είναι μεγαλύτερες, κι όχι στο κέντρο, όπου η σύνδεση των ενδιάμεσων κρίκων είναι ισχυρότερη.

Ο λένιν κατάφερε να συμπυκνώσει την ουσία αυτής της έννοιας με την εκλαϊκευτική φράση: για εμάς ήταν πιο εύκολο να ξεκινήσουμε (την επανάσταση) αλλά πολύ πιο δύσκολο να συνεχίσουμε. Ακριβώς εξαιτίας της παραγωγικής καθυστέρησης, που σε μια πρώτη φάση ωστόσο φάνηκε να αποτελεί έως κι ‘ευνοϊκό παράγοντα’ για τη συνειδητοποίηση των μαζών (βλέπε και την επισήμανση του μαρξ στο γράμμα του προς τη βέρα ζασούλιτς, για την επιβίωση του κοινοτικού πνεύματος στη ρωσία και τη δυνατότητά της να παρακάμψει το καπιταλιστικό στάδιο.

Πού καταλήγουμε εν κατακλείδι; Στο ότι η επιχειρούμενη κινεζοποίηση στην ελλάδα μπορεί να εγείρει κάποιες αντιδράσεις, αλλά δε μας φέρνει αυτομάτως πιο κοντά στο 'μεγάλο άλμα' και τη σοσιαλιστική επανάσταση. Η ελληνική ιδιαιτερότητα είναι υπαρκτή, αλλά απέχει πολύ ακόμα από το να χαρακτηριστεί ως αδύναμος κρίκος. Αυτό θα είναι το διακύβευμα της σκληρής, ταξικής πάλης που αναπτύσσεται το τελευταίο διάστημα, δεν είναι όμως κι η αυτονόητη κατάληξη.

Θα φροντίσουμε εμείς για αυτό. Ο καθένας στο μέτρο των δυνατοτήτων του. Ας φροντίσουμε τουλάχιστον να μην είμαστε ο αδύναμος κρίκος του κινήματος στη δράση μας. Κι αυτό αφορά πρωτίστως την ίδια την κε του μπλοκ.

 
http://sfyrodrepano.blogspot.com/